Marks ve Engels'de, politik devrim, sosyal devrimve sürekli devrim olmak üzere üç, tip devrim kavramını görmekteyiz. (Sürekli devrimi III. bölümde inceleyeceğiz.)
Marks ve Engels'e göre politik devrim, politik iktidarın o tarihsel süreç içinde daha ilerici bir yönetime, mevcut gerici iktidarın alaşağı edilerek geçmesidir. Bir hareketin politik devrim olabilmesi için halk [3*] kitlelerinin, en azından önemli bir kesiminin iktidara yönelik mücadelesinin olması şarttır. Ancak kitlelerin ayaklanması sonucu iktidarın devrimci ellere geçmesi halinde politik devrimden söz edilebilir. [4*]İkinci olarak, Marks ve Engels'e göre, bir hareketin politik devrim sayılabilmesi için, bu hareketin sonucunda oluşan yönetimin ilerici ve demokrat olması şarttır. Marks'ın bu tanımı tekel öncesi dönemin burjuva toplumuna ilişkindir. Marks ve Engels'teki ilericiliğin ölçüsü oldukça ilginçtir. Bir hareketin ilericiliğinin ölçüsü olarak diyor ki Marks: "Kamu kredisi ile özel kredi, bir devrimin şiddetiniölçmeye yarayan ekonomik termometreleridir. Onlarındüştüğü oranda devrimin yıkıcı ve yaratıcı gücüyükselir." (Fransa'da Sınıf Mücadeleleri, s: 53) [5*] Kamu kredisi ve özel kredilere sadece ve sadece tek bir yönetim öldürücü darbeyi indirebilir; o da proletarya yönetimidir. Bu bakımdan, burjuva toplumu zemini üzerinde yıkıcı şiddeti ve yaratıcı gücü en yüksek olan politik devrim, proletarya devrimidir. Bu devrim aynı zamanda sosyal dönüşümü de sağlar (sosyal devrim). Çünkü bu devrim, burjuva kredisini ve borsayı ortadan kaldıracaktır. Bu ise, burjuva üretim ve rejiminin ortadan kalkmasıdır; yeni bir sosyal ve ekonomik düzene geçmektir.
18 Şubat Devrimi, politik bir devrimdir. Mali aristokrasiyi hedef alan devrim, kamu kredisine ve özel krediye öldürücü darbeyi indirememiş, fakat sınırlandırmıştır. Şubat burjuva rejimine son vermemiş, sadece onun gerici bir fraksiyonunun yönetimine son vermiştir; demokratik hak ve özgürlüklerin çerçevesini genişletmiş ve derinleştirmiştir. Şubat devrimi, burjuva rejimine son vermediği için bir sosyal devrim değildi; ama, kitlelerin ayaklanması sonucu, mali aristokrasinin en gerici yönetimi alaşağı edildiği ve yerine ifadesini sosyal cumhuriyette bulan, daha ilerici bir yönetim iş başına geldiği için, bir politik devrimdir.
Marks'ın sosyal devrim tanımı ise, (gerçek devrim demektir buna) bir üretim tarzından daha ileri bir üretim tarzına geçişi temel almaktadır.
Bu konuda diyor ki Marks: "Gelişmelerinin belirli bir aşamasında, toplumunmaddi üretici güçleri, o zamana kadar içinde hareketettikleri mevcut üretim ilişkileri ile ya da bunlarınhukuki ifadesinde başka bir şey olmayan mülkiyetilişkileriyle çelişkiye düşerler. Bu ilişkiler, üreticigüçlerin gelişmesinin sonucu olan şekiller olmaktançıkıp, bu gelişmenin önünde engeller niteliğinebürünürler. O zaman toplumsal devrim çağı başlar.İktisadi temeldeki değişme, kocaman üst yapıyı, büyükya da az bir hızla devirir. Bu alt-üst oluşlarınincelenmesinde daima, iktisadi üretim şartlarınınmaddi altüst oluşuyla -ki, bu bilimsel bakımdan kesinolarak tespit edilebilir- hukuki, siyasi, dini, artistik ya dafelsefi biçimleri, kısaca insanların bu çatışmanınbilincine vardıkları ve onu sonuna kadar götürdükleriideolojik şekilleri ayırt etmek gerekir... İçerebildiğibütün üretici güçler gelişmeden bir sosyal şekillenmeasla yok olmaz; yeni ve daha yüksek üretim ilişkileri,bu ilişkilerin maddi varlık şartları eski toplumunbağrında çiçek açmadan asla gelip yerlerini almazlar."(Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı, s: 23-24) Hemen görüleceği gibi, Marks ve Engels'in devrim teorilerinde ağır basan yön, ekonomik ve sosyal determinizmdir. Volantirizmin rolü, maddi koşulların belirleyici çerçevesi içindedir. Bu anlayışa göre, politik devrim, sosyal devrimin tamamlayıcısıdır. Politik devrim, maddi şartların belirleyici çerçevesi içindeihtilâlci insiyatifin ürünüdür. (Proletarya Devrimi deyince, politik ve sosyal devrim kastedilir.)
