schrijftips met Nette

vooruitwijzingen

Vooruitwijzingen zijn een goede manier om je verhaal "dieper" te maken. Ze introduceren informatie die op het moment zelf nutteloos lijkt, maar die later in het verhaal van cruciale waarde is. Veel auteurs maken er gebruik van en ikzelf ben er ook een grote fan van. Het geeft ook een meteen een reden aan je lezers om je verhaal terug te lezen, omdat die kleine details niet meteen in het oog springen, maar zodra ze het verhaal opnieuw lezen, precies weten wat het detail betekent. Het geeft de lezer vaak ook een gevoel van voldoening: oh ja, dat kleine stukje informatie komt terug en betekent dit of zorgt voor dat. Oh, en het kan spanning creëren, dus is zeker handig als je een spannend verhaal wilt schrijven.

Maar wat is het precies? Een goed voorbeeld hiervan vind je in de Harry Potter-boeken. Er zijn verschillende dingen die al worden aangekondigd (de bezoar, de Kamer van de Hoge Nood, de Verdwijnkast), maar mijn aller-aller-grootste favoriet is het medallion van de Zwartsen. In boek vijf wordt er tijdens de gigantische opruimactie op het Grimboudplein een "groot medaillon dat niemand open kon krijgen" gevonden. Omdat het in een hele reeks opsommingen staat van dingen die ze weggooien, lijkt het een klein, onverschillig feitje dat de lezer bijna automatisch vergeet.

DING DONG, verkeerde actie! In het zesde boek vindt Harry in plaats van het Zwadderich-medaillon dat hij moet vernietigen omdat het een Gruzielement is en dat dus superbelangrijk is om Lordie Voldie te vermoorden (lang verhaal, lees de boeken), een klein medallion met een Z en het briefje dat een zekere R.A.Z. het medaillon heeft gepikt en gaat vernietigen. Een paar hoofdstukken verder vindt Harry die mysterieuze R.A.Z. aan het Grimboudplein en herinnert hij zich het medaillon dat ze een paar zomers geleden hebben weggegooid. Kunnen we het allemaal erop houden dat J.K. Rowling een genie is?

Maar voor degenen die Harry Potter niet leuk vinden (ja, die cultuurbarbaren bestaan *kuch kuch* *kijkt zeer streng naar een aantal van haar lezers*), ook de grote namen in de wereldliteratuur hebben hier gebruik van gemaakt.

Leo Tolstoj, die Russische kerel die Oorlog en Vrede en Anna Karenina heeft geschreven, gebruikt het in Anna Karenina. Hoofdpersonage Anna Karenina wordt door haar schoonbroer opgehaald in het treinstation, waar ze per trein is aangekomen. Allemaal goed en wel, maar op het einde springt Anna Karenina in hetzelfde treinstation voor een trein en is ze morsdood. Jammer dat ze dat niet op het begin kon doen, want geloof me, het is een gruwelijk saai verhaal.

Nog niet overtuigd? Goed. *Nette haalt het grote geschut boven* Goede oude William Shakespeare, de kerel die de Engelse literatuur en taal volledig ondersteboven heeft gegooid en vandaag de dag nog steeds relevant is (hallo, ooit She's The Man gekeken? Of 10 Things I Hate About You? Allemaal gebaseerd op Shakie's werken - en hallo, "For goodness' sake", "Knock, knock! Who's there?", "rant", "A heart of gold", "puking" en "bedazzled" hebben we allemaal aan Shakie te danken. Respect graag) was een gigantische grote fan van vooruitwijzingen.

Romeo & Julia zit vol met vooruitwijzingen. Als Julia haar min erop uitstuurt om Romeo te zoeken nadat ze hem voor de eerste keer heeft gezien op het feestje van de Capulets, zegt ze: "En als hij getrouwd is, dan zal mijn graf mijn huwelijksbed zijn." Ze bedoelt hiermee dat ze dan zal sterven als een ongetrouwde vrouw, maar we weten allemaal dat haar huwelijksbed ook echt haar graf zal zijn. Romeo wilde ook niet eerst naar het feestje gaan, want hij had een slecht voorgevoel: "ik heb zo'n voorgevoel dat er onheil in de sterren zweeft in het feest dat vanavond begint" (no shit, Sherlock!). Oh, en de pastoor die hen trouwt? Die was de bloemen aan het plukken die "het eten van deze bloem brengt het hart tot stilstand", die onze held Romeo, de dwaas, zal innemen als hij hoort dat Julia zogezegd dood is. Moraal van het verhaal: dubbelcheck altijd je bronnen.

Oké, allemaal mooi en wel, maar hoe doe je dat? De eerste regel is: maak het relevant. Gebruik informatie die je geeft ook later terug in je verhaal en laat het een duidelijke reden hebben. Er is een ongeschreven regel in de literatuurwetenschap dat als een schrijver een pistool in het eerste deel introduceert, het eventueel ook moet afgaan. Maar als je het niet laat afgaan, heb je een "red herring" geïntroduceerd (dat doe ik een volgend hoofdstukje). Het is niet zoveel gebruikt, want als je een duidelijke vooruitwijzing erin gooit, wilt die lezer ook weten wat je ermee gaat doen, of je zit met een teleurgestelde lezer.

Een andere regel is: stop vooruitwijzingen in je verhaal nadat je de grote lijnen hebt uitgeschreven. Anders verlies je heel snel het overzicht van alle lijnen die je hebt uitgegooid en weet je niet meer welke je moet binnen halen. Gooi er ook niet teveel uit: je lezer heeft maar een beperkte aandachtspanne en jij ook. Ikzelf zet mijn vooruitwijzingen al in mijn tijdlijn en ik heb ze ook ergens apart staan. Zo zit er een grote, maar erg subtiele in het eerste hoofdstuk van het eerste deel van De Overgave-trilogie, die ik dan terug opvis in het begin van het derde deel. Ik voel me nu al superslim omdat ik dat doe. Al mijn lezers lezen daar over heen en ik zit hier als een duiveltje in mijn handen te wrijven.

Als dezelfde vooruitwijzingen meerdere keren voorkomt (zoals in De Overgave-trilogie), kan het zijn dat het verhaal een sfeer van voorbestemdheid krijgt: de hoofdpersonages kunnen hun lot niet ontsnappen. Het nadeel hiervan is dat de spanning grotendeels wordt afgezwakt, omdat de lezer al weet wat er gaat gebeuren. Het voordeel hiervan is dat je een nieuwe vorm van spanning creëert, namelijk hoe gaat het gebeuren?

Wat moet je zeker onthouden?

- vooruitwijzingen geven je verhaal diepgang en spanning

- voeg vooruitwijzingen pas toe als je de grote hoofdlijn hebt uitgewerkt

- maak vooruitwijzingen relevant

- niet teveel vooruitwijzingen